Küresel yapay zeka (YZ) rekabeti, ABD'li teknoloji devleri ile Çin arasında sıkışmış gibi görünse de, Avrupa'dan farklı bir yol haritası geliyor. Peterson Uluslararası Ekonomi Enstitüsü (PIIE) kıdemli araştırmacısı Monica de Bolle'nin 14 Temmuz 2026 tarihli analizine göre, Portekiz'in 1 Temmuz'da kullanıma sunduğu AMALIA (Otomatik Çok Modlu Dil Asistanı ile Yapay Zeka) projesi, yapay zekayı kamusal bir mal olarak ele alan yaklaşımın en somut örneği.
AMALIA, adını ünlü Fado şarkıcısı Amália Rodrigues'ten alıyor. Proje, NOVA Lizbon Üniversitesi koordinasyonunda bir araştırma konsorsiyumu tarafından geliştirildi ve kamu fonlarıyla finanse edildi: 5,5 milyon avro başlangıç bütçesi ve 2027'ye kadar ek 1,5 milyon avro taahhüdü. Model açık kaynaklı olup, AB veri kullanımı ve gizlilik mevzuatına uygun şekilde eğitildi. AMALIA, doğrudan halkın kullanımına sunulmak yerine, kamu kurumları, üniversiteler, şirketler ve araştırmacıların kendi ihtiyaçlarına yönelik YZ uygulamaları geliştirebileceği bir temel teknoloji olarak tasarlandı.
Neden önemli
Analiz, Portekiz'in yaklaşımını ABD'nin mevcut YZ politikasıyla karşılaştırıyor. ABD'de en yetenekli modeller özel mülkiyete ait, kapalı kaynak kodlu ve abonelik esaslı erişime tabi. Oysa 20. yüzyılda internet, GPS ve modern bilgisayar biliminin temelleri kamu tarafından atılmış, özel sektör bu temel üzerine inşa etmişti. YZ'de ise bu sıralama tersine döndü: Temel katman özel sektörün elinde, kamu ise sıradan bir müşteri konumunda. Dahası, veri merkezlerine sağlanan vergi indirimleri, sübvansiyonlu arazi ve öncelikli enerji/ su erişimi gibi teşviklerle YZ girdileri toplumsallaştırılırken, çıktılar özel kalıyor.
AMALIA'nın başarısı, önümüzdeki iki yıl içinde bu temel teknolojinin üzerine gerçekten uygulamalar inşa edilip edilmeyeceğine bağlı. Modelin 9 milyar parametreyle ChatGPT veya Claude gibi sistemlerin çok gerisinde kalması, amaçlananın yetenek değil, özerklik olduğunu gösteriyor. Portekiz, bir otoyol kavşağından daha düşük maliyetle (yaklaşık 7 milyon avro), ekonomisinin giderek bağımlı hale geleceği bir teknolojide kamusal bir pay satın almış durumda. Bu, ABD'nin bir zamanlar anladığı ama şimdi kendi şirketlerinden kiralamayı tercih ettiği bir mantık.
