Çin’in öncülüğünde 29 ülke, Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü WAICO’yu (World AI Cooperation Organization) kurmak üzere 16 Temmuz 2026’da Şanghay’da bir araya geldi. Kuruluş anlaşmasının imzalanmasının ardından Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, 17 Temmuz’daki Dünya Yapay Zeka Konferansı’nda yeni örgütü küresel yapay zeka yönetimi açısından bir dönüm noktası olarak nitelendirdi.
WAICO, bağımsız bir hükümetler arası uluslararası örgüt olarak faaliyet gösterecek ve merkezini Şanghay’da kuracak. Kuruluş anlaşmasına göre örgütün hedefleri arasında insan odaklı yapay zeka geliştirmek, ülkeler arasındaki teknoloji uçurumunu azaltmak ve yapay zeka sistemlerinin güvenli, adil ve yararlı biçimde ilerlemesini sağlamak yer alıyor. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi anlaşmaya imza atarken, Kazakistan, Laos, Pakistan, Rusya ve Endonezya da kurucu ülkeler arasında sayıldı. Resmi açıklamada 29 ülkenin tam listesi verilmediği için Kamboçya ve Tayland’ın üyeliği henüz kesinleşmiş değil.
Xi Jinping, konuşmasında açık kaynaklı yapay zekayı küresel bir kamu yararı olarak tanımladı ve Çin’in gelişmekte olan ülkelere eğitim, teknik uzmanlık ve yapay zeka altyapısı sağlayacağını duyurdu. Teknolojiye eşit olmayan erişimin yeni tarihsel adaletsizlikler yaratabileceğini savunan Xi, yapay zeka sistemlerinin insan kontrolünde kalması gerektiğini vurguladı ve ülkeleri erken uyarı ile acil müdahale mekanizmaları kurmaya çağırdı.
WAICO’nun kuruluşu, ABD ile Çin arasındaki rekabeti yalnızca çipler ve modeller üzerinden değil, uluslararası standartlar ve gelişmekte olan ülkelerin teknoloji tercihleri üzerinden de yürütecek bir zemine taşıyor. Reuters’a göre Çin’in bu girişimi, ABD’nin yapay zeka ve kritik mineral tedarik zincirlerine odaklanan uluslararası oluşumuna rakip bir yapı olarak değerlendiriliyor. ABD’nin yapay zeka bildirisini 35 ülke desteklerken, iki girişim arasında yalnızca Kazakistan ortak üye olarak öne çıkıyor.
Çin’in en güçlü kozu ise açık kaynaklı ve görece düşük maliyetli yapay zeka modelleri. Xi yönetimi BRICS, ASEAN, Afrika Birliği ve Latin Amerika ülkeleriyle eğitim programları ve iş birliği merkezleri kurmayı planlıyor. Ancak Pekin’in ulusal güvenlik gerekçesiyle bazı gelişmiş modellerin yurt dışı erişimini sınırlamayı değerlendirmesi, açık kaynak söylemiyle güvenlik politikaları arasında bir gerilim yaratıyor.
Neden önemli
WAICO, küresel yapay zeka rekabetinde kurumsal bir cephe açıyor. Çin, yalnızca daha güçlü modeller geliştirmeyi değil, bu modellerin hangi kurallarla ve hangi ülkelerin öncelikleri doğrultusunda kullanılacağını da şekillendirmeyi hedefliyor. Kullanıcılar açısından bu rekabet daha fazla açık kaynaklı modele, daha düşük hizmet maliyetlerine ve yeni yerel yapay zeka altyapılarına kapı açabilir. Bununla birlikte, ABD ve Çin çevresinde ayrışan standartlar veri güvenliği, yazılım uyumluluğu ve teknoloji erişimi konusunda yeni engeller de çıkarabilir. WAICO’nun gerçek etkisi, üye ülkelerin ortak standartlar geliştirip geliştiremeyeceği, kaynak paylaşımını nasıl finanse edeceği ve Çin dışındaki aktörlere ne kadar karar alanı tanıyacağıyla belirlenecek.
